مقصود اصلى در اين عبارات مسئوليت در پيشگاه خدا در روز واپسين است . ولى بايد در آيات ذيل جايگاهى را كه قرآن مجيد به مسئوليت اخلاقى اختصاص داده و چگونگى آن را مورد توجّه قرار دهيم ، حتى در چنين موقعيت حساس محكمهء وجدان را مقدم مىشمارد تا آنكه حكم مبدأ اعلا را وعده دهد و اجرا كند ، خداى سبحان مىفرمايد : « وَ كُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاهُ مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً » « 1 » و مىفرمايد : « عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ » « 2 » و « عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ » « 3 » اين فراگيرى از جنبهء فردى و هم از جنبهء موضوعى دوچندان مىشود ، بنابراين در آن لحظه تمام اعمالى كه در زندگى دنيوى پديد آمده بود ، در ذهن صاحبانشان حضور پيدا مىكند : « وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً . وَ عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونا كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِداً . وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً » « 4 » بلكه هرگز محاسبه ، تنها از همهء اعمال ظاهرى و نهانى انجام نمىگيرد ، چون خداى تعالى مىفرمايد : « وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ » « 5 » بلكه محاسبه از تمام آنچه از

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) آيه 14 - 15 : و هر انسانى اعمالش را به گردنش آويخته‌ايم ! و ما روز قيامت كتابى براى او بيرون مىآوريم كه آن را در برابر خود گشوده مىبيند ، ( آن‌گاه به او گفته مىشود : ) نامهء اعمالت را خودت بخوان ، كافى است كه خودت امروز حسابگر خويش باشى ! ( 2 ) - تكوير ( 81 ) آيه 14 : هركس مىداند كه چه چيزى را آماده كرده است ! ( 3 ) - انفطار ( 82 ) آيهء 5 : هركس مىداند آنچه را كه از پيش فرستاده و آنچه را براى بعد گذاشته است . ( 4 ) - كهف ( 18 ) آيهء 47 - 49 : ما همهء آن‌ها را در اين هنگام محشور مىكنيم ، به‌گونه‌اى كه حتى يك نفر را ترك نخواهيم كرد . آن‌ها همه در يك صف به پروردگارت عرضه مىشوند ، ( به آنها گفته مىشود : ) شما همگى نزد ما آمديد ، همان گونه كه در آغاز شما را آفريديم ، اما شما گمان كرديد كه ما موعدى برايتان قرار نخواهيم داد ! و كتاب ( كتابى كه نامهء اعمال همهء انسان‌هاست ) در آن جا گذارده مىشود ، پس گنهكاران را مىبينى كه از آنچه در آن است ، ترسان و هراسانند و مىگويند : اى واى بر ما ! اين چه كتابى است كه هيچ عمل كوچك و بزرگى را فرونگذاشته ، مگر اين‌كه آن را به شمار آورده است ، همهء اعمال خود را حاضر مىبينند و پروردگارت به هيچ‌كس ستم نمىكند . ( 5 ) - بقره ( 2 ) آيه 284 : اگر آنچه را در دل داريد ، آشكار سازيد ، يا پنهان كنيد ، خداوند شما را مطابق آن محاسبه مىكند .